Nikotin Bağımlılığından Uzak Sağlıklı Yaşam

Bağımlılık kişinin kullandığı bir madde, nesne veya yaptığı bir eylem üzerinde kontrolünü kaybetmesi olarak tanımlanabilir. Tütün, bağımlılık yapıcı maddelerden biridir. Bu maddenin temel ögesi olan nikotin, içinde 4.000’den fazla zararlı madde barındırır ve yüksek oranda bağımlılık yapıcı özelliğe sahiptir. Tütün ve/veya nikotin içeren ürünlere örnek olarak sigara, elektronik sigara (e-sigara), puro, nargile, nikotin poşetleri ve snus verilebilir.

Sigara ve zararları konusunda tüm yetişkinlerin bilgisi bulunsa da tütün ve nikotin ürünlerinin her birine aynı bakış açısıyla yaklaşılmadığı görülmektedir. Örneğin, e-sigaraların sigarayı bırakmada kullanılabileceğine dair yaygın bir yanlış inanış bulunmaktadır. Oysa bu ürünler de içerisinde yüksek miktarda nikotin ve sağlık açısından risk oluşturan çeşitli kimyasallar barındırmaktadır. Bu ürünlerin olası zararlarına ilişkin güncel ve bilimsel bilgilere sahip olmak, hem kendi sağlığımızı koruyabilmek hem de gençlere sağlıklı seçimler yapmaları konusunda rehberlik edebilmek için önem taşımaktadır. Bu metinde son yıllarda giderek artan kullanımı nedeniyle ağırlıklı olarak e-sigara ele alınmaktadır.

E-Sigara Kullanımı ve Zararları

E-sigara, tütün dumanına benzeyen ancak duman yerine aromalı nikotin buharı üreten ve pille çalışan cihazlardır. Çok farklı çeşit ve şekillerde (sigara benzeri, kalem, pod, puff bar, USB vb.) üretilmektedir. Bu nedenle görsel olarak fark edilmeleri zorlaşmaktadır. Ayrıca renkli tasarımları ve aromaları, bu ürünleri gençler için cazip hale getirmektedir (Centers for Disease Control and Prevention, 2024; Lambert, 2024).

E-sigaralar görece yeni ürünler olsa da sağlık açısından çeşitli riskler barındırdıkları bilinmektedir. Ürettikleri buharın içerisinde kansere neden olan kimyasallar, nikel, kalay ya da kurşun gibi ağır metaller ve akciğer hastalıklarıyla bağlantısı olan diasetil gibi tatlandırıcılar bulunmaktadır (CDC, 2024). Son yıllarda e-sigara kullanımından kaynaklanan EVALI isimli bir hastalıktan söz edilmektedir. EVALI, akciğerlerde akut ya da orta şiddetli hasara ve iltihaplanmaya yol açmakta ve hastaların yarısından fazlasının yoğun bakımda tedavi görmesini gerektirmektedir (American Lung Association, t.y.). Ayrıca e-sigara kullanımı, sempatik sinir sistemindeki ‘‘savaş ya da kaç’’ (fight or flight) tepkisini aktive etmekte ve bu da kalp atış hızı ve kan basıncının yükselmesine sebep olmaktadır. Araştırmalar, e-sigara kullanımının kalp hastalıklarıyla da bağlantısı olduğunu ortaya koymuştur (Dorotheo et al., 2024; Zong et al., 2024).

E-sigaralar, gelişim süreci için de riskler taşımaktadır. E-sigarada bulunan nikotine maruz kalmak, özellikle ergenlik döneminde, öğrenme, duygudurum, dikkat ve hafıza alanlarını olumsuz etkilemektedir. Ayrıca, 25 yaşına kadar devam eden beyin gelişiminin zarar gördüğü bilinmektedir (CDC, 2024; Lydon et al., 2014). Erken yaşta e-sigara kullanımı, gençlerin sigara ve diğer tütün ürünlerine yönelme riskini artırmaktadır. Ergen ve genç yetişkinlerle yapılan bir araştırmada, e-sigara kullanan gençlerin e-sigara kullanmayan gençlere kıyasla sigara deneme ihtimallerinin üç kat daha fazla olduğu görülmüştür (Soneji et al., 2017).

Nikotin Poşeti & Snus Kullanımı ve Zararları

Ergenlik döneminde sigara ve e-sigara kadar dikkat edilmesi gereken iki bağımlılık yapıcı kullanımdan daha bahsedilebilir. Son dönemlerde yetişkinler ve ergenler arasında e-sigaranın yanı sıra nikotin poşeti ve snus adı verilen ürünlerin kullanımına rastlanmaktadır. Nikotin poşeti, içinde tütün barındırmayan sentetik nikotin içeren bir üründür. Snus ise içinde tütün bulunduran küçük poşetler şeklindedir. Her ikisi de ağız yoluyla alınır ve nikotinin çok hızlı bir şekilde beyne ulaşmasını sağlar. Bir kullanımda 10 sigara etkisinde nikotin yüklemesine yol açabilmekte ve bu nedenle hızlı bağımlılık gelişimine sebep olduğu bilinmektedir. Ayrıca bu ürünlerin “dumansız” olması kullanımının tercih edilmesine sebep olabilmektedir (American Lung Association, t.y.).

Nargile Kullanımı ve Zararları: Nargile kullanımı ergenlik çağındaki gençler ile genç yetişkinler tarafından halen yaygınlığını korumaktadır. Tek bir sigara ile karşılaştırıldığında nargile dumanının 36 kat daha fazla katran, 15 kat daha fazla karbonmonoksit, yüksek düzeyde arsenik, kurşun ve nikel içerdiği bilinmektedir. Bir saatlik nargile dumanı bir sigaradan 100 – 200 kat hacimde teneffüs edilmektedir. Dünya Sağlık Örgütü nargilede ağızlık paylaşımı ile bulaşıcı hastalıklar dâhil olmak üzere tüberküloz ve hepatit gibi hastalıkların oluşmasının ciddi bir risk olduğunu belirtmektedir.

Gençleri Güvenli ve Sağlıklı Seçimlere Yönlendirirken…

• E-sigara kullanımının fiziksel sağlığa olan zararlarından, psikolojik ve sosyal iyi oluşa olan olumsuz etkilerinden ve e-sigara hakkında doğru bilinen yanlışlardan bahsetmek,
• Çoğu gencin e-sigara ya da diğer tütün ürünlerini kullanmadığını ve bu ürünleri kullanan birçok gencin de bırakmak istediğine dair gerçekliği paylaşmak,
• Gençlere stresle sağlıklı bir şekilde nasıl baş edebileceklerine dair (nefes egzersizleri yapmak, yürüyüş yapmak, koşmak, sanatla ilgilenmek, müzik dinlemek, yakın hissettikleri kişilerle konuşmak vb.) yol göstermek,
• Gençlerin e-sigara kullanımına dair akranlarından veya sosyal medyadan gelen baskıları fark etmelerini sağlamak ve bu baskıları yönetmede gereken becerileri (hayır diyebilme, sağlıklı karar verme vb.) geliştirmelerine destek olmak,
• Gençleri destek sistemleriyle (bırakmalarına yardımcı olacak aile üyeleri, arkadaşları ve eğitimcilerle) bağlantı kurmaları konusunda teşvik etmek önem taşır (CDC, 2024).

Yukarıda bahsedilen öneriler yalnızca e-sigara kullanımında değil bağımlılık yapıcı tüm nikotin içeren ürünler için geçerlidir. Nikotin içeren madde kullanımının diğer bağımlılık yapıcı maddelere geçiş riskini artırmakta olduğu unutulmamalıdır. Ebeveyn olarak gençlerle kurulan iletişimin destekleyici gücünün yanı sıra ihtiyaç duyulan anlarda bağımlılığa dair risklerle ilgili uzman desteği almak sürecin sağlıklı ilerlemesine katkı sağlayacaktır.

Kaynakça

American Lung Association. (t.y.). E-cigarette or Vaping Use-Associated Lung Injury (EVALI). Erişim adresi https://www.lung.org/lung-health-diseases/lung-disease-lookup/evali

American Lung Association. (t.y.). Emerging Commercial Tobacco and Nicotine Products. Erişim adresi https://www.lung.org/quit-smoking/smoking-facts/health-effects/emerging-products

Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2024, Mayıs 15). About E- Cigarettes (Vapes). Erişim adresi https://www.cdc.gov/tobacco/e-cigarettes/about.html

Centers for Disease Control and Prevention (CDC). (2024, Mayıs 15). Health Effects of Vaping. Erişim adresi https://www.cdc.gov/tobacco/e-cigarettes/health-effects.html

Dorotheo, E. U., Arora, M., Banerjee, A., Bianco, E., Cheah, N. P., Dalmau, R., Eissenberg, T., Hasegawa, K., Naidoo, P., Nazir, N. T., Newby, L. K., Obeidat, N., Skipalskyi, A., Stępińska, J., Willett, J., & Wang, Y. (2024). Nicotine and cardiovascular health: When poison is addictive–a WHF Policy Brief. Global Heart, 19(1).

Lambert, S. (2024). Vaping, nicotine, and cannabis: A briefing for schools [Webinar]. California School-Based Health Alliance. https://www.schoolhealthcenters.org/wp-content/uploads/2024/09/CSHA-Webinar-Vaping-Nicotine-Cannabis-Briefing-for-Schools-091824.pdf

Lydon, D. M., Wilson, S. J., Child, A., & Geier, C. F. (2014). Adolescent brain maturation and smoking: What we know and where we’re headed. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 45, 323-342.

Soneji, S., Barrington-Trimis, J. L., Wills, T. A., Leventhal, A. M., Unger, J. B., Gibson, L. A., … & Sargent, J. D. (2017). Association between initial use of e-cigarettes and subsequent cigarette smoking among adolescents and young adults: a systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatrics, 171(8), 788-797.

Zong, H., Hu, Z., Li, W., Wang, M., Zhou, Q., Li, X., & Liu, H. (2024). Electronic cigarettes and cardiovascular disease: Epidemiological and biological links. Pflügers Archiv European Journal of Physiology, 1-14.